साखरेचे दर का वाढले? इथेनॉलमुळे ऊस वळला की उत्पादन घटल्याचा परिणाम?

E20 धोरणामुळे साखरेचा तुटवडा झाला का? उत्पादन, साठा, सणासुदीची मागणी आणि इथेनॉलचे खरे गणित समजून घ्या

नवी दिल्ली : देशांतर्गत बाजारात साखरेच्या दरात झालेली झपाट्याने वाढ सध्या चर्चेचा विषय ठरली आहे. गेल्या काही आठवड्यांत साखरेच्या घाऊक आणि किरकोळ बाजारातील दरांवर दबाव वाढला असून, आगामी गणेशोत्सव, नवरात्र, दसरा आणि दिवाळीच्या पार्श्वभूमीवर मागणी आणखी वाढण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे साखरेचे दर नेमके का वाढले, यामागे उत्पादनातील घट आहे की इथेनॉलसाठी ऊसाचा वापर वाढल्याचा परिणाम आहे, असा प्रश्न उपस्थित होत आहे.

इथेनॉल आणि साखरेचा संबंध काय?

पेट्रोलमध्ये इथेनॉल मिसळण्याच्या केंद्र सरकारच्या धोरणामुळे इथेनॉलचे उत्पादन गेल्या काही वर्षांत मोठ्या प्रमाणात वाढले आहे. २०२५-२६ मध्ये देशाने पेट्रोलमध्ये सरासरी २० टक्के इथेनॉल मिश्रणाचे लक्ष्य गाठले आहे. इथेनॉल तयार करण्यासाठी ऊसाचा रस, साखर किंवा सिरप, मळी यांसह मका, एफसीआयचा तांदूळ आणि इतर फीडस्टॉकचा वापर केला जातो. त्यामुळे इथेनॉल आणि साखर या दोन्ही उद्योगांचा कच्च्या मालाच्या पातळीवर ऊसाशी संबंध आहे.

मग साखरेच्या दरवाढीला E20 जबाबदार आहे का?

सरळ उत्तर—केवळ E20 धोरणाला साखरेच्या दरवाढीसाठी जबाबदार ठरवणे योग्य ठरणार नाही. सरकारच्या उपलब्ध आकडेवारीनुसार इथेनॉलसाठी ऊसापासून मिळणाऱ्या फीडस्टॉकचा वापर होत असला तरी इथेनॉल उत्पादनासाठी मका आणि इतर धान्यांचाही मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. केंद्र सरकारनेही साखरेच्या सध्याच्या दरवाढीमागे उत्पादन, उपलब्ध साठा आणि बाजारातील पुरवठा-मागणीचे गणित महत्त्वाचे असल्याचे स्पष्ट केले आहे.

उत्पादन घटले, साठ्यावर दबाव वाढला

साखरेच्या बाजारावर सध्या सर्वाधिक परिणाम करणाऱ्या घटकांपैकी एक म्हणजे उत्पादनातील अपेक्षित घट. हवामानातील प्रतिकूल परिस्थिती आणि ऊस उत्पादनावर झालेला परिणाम यामुळे चालू हंगामाच्या उत्पादनाच्या अंदाजात कपात करण्यात आली आहे. त्यामुळे नवीन हंगाम सुरू होण्यापूर्वी उपलब्ध साठ्यावर दबाव निर्माण झाला आहे. उत्पादन कमी आणि मागणी स्थिर किंवा वाढती राहिली तर बाजारभाव वाढण्याची शक्यता स्वाभाविकपणे वाढते.

सणासुदीचा काळ ठरतोय महत्त्वाचा

ऑगस्टपासून नोव्हेंबरपर्यंत भारतात सणांचा मोठा कालावधी असतो. गणेशोत्सवापासून दिवाळीपर्यंत मिठाई, फराळ, बेकरी उत्पादने आणि घरगुती खाद्यपदार्थांसाठी साखरेची मागणी वाढते. याच काळात बाजारातील उपलब्ध साठा तुलनेने कमी असेल तर दरावर अतिरिक्त दबाव निर्माण होतो. सध्याच्या दरवाढीमध्ये आगामी सणासुदीच्या मागणीचाही महत्त्वाचा वाटा असल्याचे बाजारातील अहवालांमधून दिसते.

सरकारने साखर आयातीचा निर्णय का घेतला?

दरवाढ नियंत्रणात आणण्यासाठी केंद्र सरकारने जवळपास दशकभरानंतर १० लाख टन कच्ची साखर शुल्कमुक्त आयात करण्यास परवानगी दिली आहे. ही आयात ३१ ऑक्टोबर २०२६पर्यंत करण्याची परवानगी देण्यात आली असून, देशांतर्गत बाजारातील उपलब्धता वाढवणे आणि दरावरील दबाव कमी करणे हा त्यामागील उद्देश आहे.

याशिवाय सरकारने साखर व्यापाऱ्यांच्या साठ्यावर मर्यादा आणण्यास सुरुवात केली आहे. साठेबाजी आणि कृत्रिम टंचाई रोखून बाजारात नियमित पुरवठा कायम ठेवण्याचा यामागील उद्देश आहे. ऑगस्टपासून साखर डीलर्ससाठी साठा मर्यादेचे आदेश लागू करण्यात आले आहेत.

इथेनॉल धोरणाचा दुसरा पैलूही समजून घ्यावा लागेल

इथेनॉलचा वापर वाढवण्यामागे केवळ साखर उद्योगाचा फायदा हा उद्देश नाही. पेट्रोल आयातीवरील अवलंबित्व कमी करणे, परकीय चलनाची बचत करणे, देशांतर्गत जैवइंधनाचा वापर वाढवणे आणि शेतकऱ्यांसाठी ऊस व इतर फीडस्टॉकला अतिरिक्त बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे, हीदेखील या धोरणामागची उद्दिष्टे आहेत. केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार २०१३-१४ मध्ये पेट्रोलमधील इथेनॉल मिश्रण १.५ टक्क्यांपेक्षाही कमी होते; २०२५-२६ मध्ये ते २० टक्क्यांपर्यंत पोहोचले आहे.

ऊसापासून साखर की इथेनॉल? हा खरा वाद

साखरेच्या किमती वाढल्यानंतर इथेनॉलसाठी ऊस वळवण्याच्या धोरणावर प्रश्न उपस्थित होणे स्वाभाविक आहे. मात्र या प्रश्नाचे उत्तर देताना केवळ ऊस किती इथेनॉलसाठी वापरला गेला, एवढे पाहणे पुरेसे नाही. देशातील एकूण साखर उत्पादन किती झाले, सुरुवातीचा साठा किती होता, देशांतर्गत वापर किती आहे, निर्यात किती झाली, इथेनॉलसाठी कोणत्या फीडस्टॉकचा किती वापर झाला आणि हंगामाच्या अखेरीस किती साखर शिल्लक राहिली, या सर्व आकड्यांचा एकत्रित विचार करावा लागतो.

साखरेच्या दरवाढीचे गणित काय सांगते?

सध्याच्या परिस्थितीकडे पाहता साखरेच्या दरवाढीमागे एकच कारण नाही. उत्पादनातील घट, कमी होत जाणारा उपलब्ध साठा, आगामी सणासुदीतील वाढती मागणी आणि बाजारातील पुरवठा-मागणीचे गणित हे प्रमुख घटक आहेत. इथेनॉल धोरण हा या संपूर्ण साखर-अर्थव्यवस्थेतील एक महत्त्वाचा घटक असला तरी, उपलब्ध अधिकृत माहितीनुसार सध्याची दरवाढ फक्त E20मुळे झाली असे ठामपणे म्हणता येत नाही.

शेतकऱ्यांसाठी इथेनॉलचा अर्थ काय?

इथेनॉलमुळे साखर कारखान्यांना साखरेव्यतिरिक्त आणखी एक बाजारपेठ मिळते. ऊसापासून तयार होणाऱ्या विविध उत्पादनांना बाजार उपलब्ध झाल्याने कारखान्यांच्या आर्थिक गणिताला आधार मिळू शकतो. केंद्र सरकारनेही इथेनॉलला शेतकऱ्यांसाठी अतिरिक्त बाजारपेठ आणि देशाच्या ऊर्जा सुरक्षेतील महत्त्वाचा घटक म्हणून मांडले आहे.

याचबरोबर साखरेची उपलब्धता आणि ग्राहकांच्या हिताचाही विचार करावा लागतो. त्यामुळे शेतकऱ्याला ऊसाचा योग्य दर आणि ग्राहकाला परवडणाऱ्या दरात साखर—या दोन्ही गोष्टींचा समतोल साधणे हेच साखर धोरणापुढील मोठे आव्हान आहे.

आता पुढे काय?

नवीन ऊस गाळप हंगाम सुरू झाल्यानंतर साखरेचे उत्पादन वाढल्यास बाजारातील पुरवठा सुधारू शकतो. त्याचबरोबर सरकारची कच्ची साखर आयात, साठा मर्यादा आणि बाजारातील पुरवठ्यावर लक्ष ठेवण्याची भूमिका यामुळे दरातील तेजी काही प्रमाणात कमी होण्याची शक्यता आहे. मात्र आगामी सणासुदीतील मागणी, नवीन हंगामातील प्रत्यक्ष उत्पादन आणि बाजारातील उपलब्ध साठा हे पुढील काही महिन्यांसाठी निर्णायक ठरणार आहेत.

निष्कर्ष : E20 की उत्पादनातील घट?

साखरेच्या सध्याच्या दरवाढीकडे “इथेनॉलमुळे साखर कमी झाली” या एका वाक्यात पाहणे अपुरे आहे. E20मुळे इथेनॉलची मागणी आणि उत्पादन नक्कीच वाढले आहे; मात्र सध्याच्या दरवाढीमध्ये उत्पादनातील घट, साठ्यावरील दबाव आणि सणासुदीतील मागणी हे घटक अधिक व्यापकपणे पाहावे लागतील. सरकारने स्वतः दर नियंत्रणासाठी साठा मर्यादा आणि १० लाख टन कच्च्या साखरेच्या शुल्कमुक्त आयातीसारखे उपाय केले आहेत. त्यामुळे पुढील काळात उत्पादन किती वाढते आणि बाजारात प्रत्यक्ष साखर किती उपलब्ध होते, यावर दरांची दिशा मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहणार आहे.